Rezultatet e PISA 2025 nuk janë vetëm një statistikë e radhës për arsimin. Ato hapin një pyetje shumë më të madhe: çfarë po u mësojmë fëmijëve tanë dhe, mbi të gjitha, a po i mësojmë të kuptojnë atë që mësojnë?

Sipas rezultateve zyrtare të OECD-së, vetëm 26% e 15-vjeçarëve në Maqedoninë e Veriut arrijnë nivelin bazë të aftësisë në lexim. Kjo do të thotë se rreth 74% mbeten nën këtë prag. Në matematikë, nivelin bazë e arrijnë vetëm 32% e nxënësve, ndërsa në shkencë 36%. Në të tria fushat, rezultatet janë dukshëm nën mesataren e OECD-së përcjell INA.

Por problemi nuk është thjesht se nxënësit “marrin pikë të ulëta” në një test ndërkombëtar. Problemi është se një pjesë e madhe e tyre kanë vështirësi me atë që quhet shkrim-lexim funksional – të kuptojnë një tekst, të gjejnë informacionin e rëndësishëm, të lidhin të dhënat dhe të nxjerrin një përfundim.

Dhe kjo është pikërisht ajo që e bën rezultatin shqetësues. Një i ri që ka vështirësi të kuptojë një tekst sot, nesër mund të ketë vështirësi të kuptojë një kontratë pune, një udhëzim mjekësor, kushtet e një kredie, një lajm apo edhe një program politik.

PISA, pra, nuk po na tregon vetëm se çfarë dinë nxënësit. Po na tregon sa janë në gjendje ta përdorin atë që dinë në jetën reale.

Reagimet e profesorëve: problemi nuk është vetëm te nxënësit

Rezultatet e PISA-s kanë nxitur reagime të shumta edhe nga profesorë dhe punonjës të arsimit, të cilët e shohin problemin si më të thellë se një rezultat i dobët në një test ndërkombëtar.

Një pjesë e tyre vë në dukje se nxënësit po lexojnë gjithnjë e më pak dhe po mbështeten më shumë te përgjigjet e gatshme në internet, duke humbur gradualisht aftësinë për të lexuar me kuptim, për të analizuar informacionin dhe për të nxjerrë përfundime.

Të tjerë theksojnë se përgjegjësia nuk mund t’u ngarkohet vetëm fëmijëve. Sipas tyre, edhe mënyra e mësimdhënies duhet të ndryshojë. Programet mund të jenë moderne, por nëse zbatohen me metoda të vjetra, rezultatet do të vazhdojnë të jenë të dobëta.

Në reagime vihet në dukje edhe roli i prindërve, mungesa e leximit në familje, përdorimi i tepruar i pajisjeve elektronike dhe dobësimi i interesit për librin.

Një tjetër pikë e rëndësishme e ngritur në këto reagime është se nuk mund të fajësohen vetëm nxënësit. Mësuesit duhet të përshtatin metodat e punës me gjeneratat e reja, ndërsa arsimi duhet të fokusohet më shumë te diskutimi, analiza, mendimi kritik dhe zbatimi praktik i njohurive.

Mesazhi që përsëritet është i qartë: PISA nuk duhet të shërbejë vetëm për të numëruar pikët e nxënësve, por për të kuptuar se ku po dështon sistemi dhe çfarë duhet të ndryshojë.

A po mësojmë për të kaluar testin apo për të kuptuar?

Këtu ndodhet edhe një nga problemet kryesore. Nxënësi nuk duhet vetëm të mësojë përmendësh një përgjigje. Duhet të mësojë pse është ajo përgjigje, si arrihet tek ajo dhe si mund ta përdorë njohurinë në një situatë tjetër.

Rezultatet e vitit 2025 tregojnë se sfida është sistemike. Në Maqedoninë e Veriut, rezultatet në matematikë janë më të ulëta se në vitin 2022, ndërsa në lexim dhe shkencë kanë mbetur afërsisht në të njëjtin nivel. Në të njëjtën kohë, hendeku mes nxënësve me rezultatet më të larta dhe atyre me rezultatet më të dobëta është zgjeruar në të tria fushat.

Kjo do të thotë se problemi nuk zgjidhet vetëm me një ndryshim të teksteve shkollore, me një reformë tjetër të programeve apo me një projekt të ri që do të prezantohet si “transformim i arsimit”.

Duhet të ndryshojë mënyra e mësimdhënies.

Teknologjia nuk mund të zëvendësojë të menduarit

Teknologjia dhe inteligjenca artificiale e bëjnë këtë sfidë edhe më të madhe. Ato mund të jenë mjete të fuqishme për mësim, por nëse përdoren vetëm për të marrë një përgjigje të gatshme, atëherë rrezikojnë ta zëvendësojnë pikërisht procesin që arsimi duhet ta zhvillojë: të menduarit.

PISA 2025 tregon gjithashtu se përdorimi i pajisjeve digjitale në shkolla është bërë pjesë e rëndësishme e realitetit arsimor. Në Maqedoninë e Veriut, 33% e nxënësve kanë raportuar se shokët e klasës shpesh shpërqendrohen nga pajisjet digjitale gjatë orëve të shkencës. Nxënësit që raportojnë këtë shpërqendrim kanë pasur mesatarisht rezultate 22 pikë më të ulëta.

Ndërkohë, 44% e nxënësve thonë se përdorin chatbot-e me inteligjencë artificiale për detyra shkollore të paktën një herë në javë.

Pra, çështja nuk është nëse teknologjia duhet të jetë në shkollë apo jo. Pyetja është si duhet të përdoret ajo që teknologjia të ndihmojë nxënësin të mendojë, e jo të mendojë në vend të tij.

Nuk është vetëm problemi i fëmijëve

Rezultatet e PISA-s duhet të shërbejnë si alarm për të gjithë: për Ministrinë e Arsimit, për mësuesit, për prindërit, por edhe për vetë shoqërinë.

Sepse një sistem arsimor nuk mund të jetë më i mirë se rezultatet që prodhon në jetën reale.

Nëse rreth 74% e 15-vjeçarëve nuk arrijnë nivelin bazë të aftësisë në lexim, atëherë pyetja nuk është më vetëm “pse fëmijët nuk lexojnë?”

Pyetja është: çfarë kemi bërë ne që ata të duan të lexojnë, të dinë të kuptojnë dhe të kenë aftësi të mendojnë në mënyrë të pavarur?

Ndoshta para reformës së radhës na duhet diçka më themelore: të rikthejmë kulturën e leximit, diskutimit, pyetjes, argumentimit dhe mendimit kritik.

Sepse një fëmijë që di të lexojë, por nuk kupton atë që lexon, nuk është thjesht problemi i një testi PISA.

Është alarmi i një shoqërie të tërë./INA/